|
|
 |
 |
|
|
१२ शान्तिपर्व.jpg)
॥ श्रीः ॥
12.56. अध्यायः 056
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
भीष्मेण युधिष्ठिराय राजधर्मकथनम्॥ 1॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text
भीष्म उवाच। 12-56-0x(5472)(66963)
नित्योद्युक्तेन वै राज्ञा भवितव्यं युधिष्ठिर।
प्रशस्यते न राजा हि नारीवोद्यमवर्जितः॥ 12-56-1(66964)
भगवानुशना चाह श्लोकमत्र विशांपते।
तदिहैकमना राजन्गदतस्तं निबोध मे॥ 12-56-2(66965)
द्वाविमौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव।
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्॥ 12-56-3(66966)
तदेतन्नरशार्दूल हृदि त्वं कर्तुमर्हसि।
सन्धेयानभिसन्धत्स्व विरोध्यांश्च विरोधय॥ 12-56-4(66967)
सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य विपरीतं य आचरेत्।
गुरुर्वा यदि वा मित्रं प्रतिहन्तव्य एव सः॥ 12-56-5(66968)
मरुत्तेन हि राज्ञा वै गीतः श्लोकः पुरातनः।
राज्याधिकारे राजेन्द्र बृहस्पतिमतः पुरा॥ 12-56-6(66969)
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते॥ 12-56-7(66970)
बाहोः पुत्रेण राज्ञा च सगरेण च धीमता।
असमञ्जः सुतो ज्येष्ठस्त्यक्तः पौरहितैषिणा॥ 12-56-8(66971)
असमञ्जः सरय्वां स पौराणां बालकान्नृप।
न्यमज्जयदतः पित्रा निर्भर्त्स्य स विवासितः॥ 12-56-9(66972)
ऋषिणोद्दालकेनापि श्वेतकेतुर्महातपाः।
मिथ्या विप्रानुपचरन्सन्त्यक्तो दयितः सुतः॥ 12-56-10(66973)
लोकरञ्जनमेवात्र राज्ञां धर्मः सनातनः।
सत्यस्य रक्षणं चैव व्यवहारस्य चार्जवम्॥ 12-56-11(66974)
न हिंस्यात्परवित्तानि देयं काले च दापयेत्।
विक्रान्तः सत्यवाक्क्षान्तो नृपो न चलते पथः॥ 12-56-12(66975)
गुप्तमन्त्रो जितक्रोधः शास्त्रार्थकृतनिश्चयः।
धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च सततं रतः॥ 12-56-13(66976)
त्रय्या संवृतमन्त्रश्च राजा भवितुर्महति।
वृजिनं च नरेन्द्राणां नान्यच्चारक्षणात्परम्॥ 12-56-14(66977)
चातुर्वर्ण्यस्य धर्माश्च रक्षितव्या महीक्षिता।
धर्मसंकररक्षा च राज्ञां धर्मः सनातनः॥ 12-56-15(66978)
न विश्वसेच्च नृपतिर्न चात्यर्थं च विश्वसेत्।
षाङ्गुण्यगुणदोषांश्च नित्यं बुद्ध्याऽवलोकयेत्॥ 12-56-16(66979)
अच्छिद्रदर्शी नृपतिर्नित्यमेव प्रशस्यते।
त्रिवर्गे विदितार्थश्च युक्ताचारपथश्च यः॥ 12-56-17(66980)
कोशस्योपार्जनरतिर्यमवैश्रवणोपमः।
वेत्ता च दशवर्गस्य स्थानवृद्धिक्षयात्मनः॥ 12-56-18(66981)
अभृतानां भवेद्भर्ता भृतानामन्ववेक्षकः।
नृपतिः सुभुखश्च स्यात्स्मितपूर्वाभिभाषिता॥ 12-56-19(66982)
उपासिता ---- जिततन्द्रिरलोलुपः।
सतां वृत्ते स्थितमतिः सतां ह्याचारदर्शनः॥ 12-56-20(66983)
न चाददीत वित्तानि सतां हस्तात्कदाचन।
असभ्द्यश्च समादाय सभ्द्यस्तु प्रतिपादयेत्॥ 12-56-21(66984)
स्वयं प्रहर्ता दाता च वश्यात्मा वश्यसाधनः।
काले दाता च भोक्ता च शुद्धाचारस्तथैव च॥ 12-56-22(66985)
शूरान्भक्तानसंहार्यान्कुले जातानरोगिणः।
शिष्टाञ्शिष्टाभिसंबन्धान्मानिनोऽनवमानिनः॥ 12-56-23(66986)
विद्याविदो लोकविदः परलोकान्ववेक्षकान्।
धर्मे च निरतान्साधूनचलानचलानिव। 12-56-24(66987)
सहायान्सततं कुर्याद्राजा भूतिपरिष्कृतान्।
तैश्च तुल्यो भवेद्भोगैश्छत्रमात्राज्ञयाऽधिकः॥ 12-56-25(66988)
प्रत्यक्षा च परोक्षा च वृत्तिश्चास्य भवेत्समा।
एवं कुर्वन्नरेन्द्रो हि न खेदमिह विन्दति॥ 12-56-26(66989)
सर्वाभिशङ्की नृपतिर्यश्च सर्वहरो भवेत्।
स क्षिप्रमनृर्जुर्लुब्धः स्वजनेनैव बाध्यते॥ 12-56-27(66990)
शुचिस्तु पृथिवीपालो लोकस्यानुग्रहे रतः।
न पतत्यरिभिर्ग्रस्तः पतितश्चाधितिष्ठति॥ 12-56-28(66991)
अक्रोधनो ह्यव्यसनी मृदुदण्डो जितेन्द्रियः।
राजा भवति भूतानां विश्वास्यो हिमवानिव॥ 12-56-29(66992)
प्राज्ञो न्यायगुणोपेतः पररन्ध्रेषु लालसः।
सुदर्शः सर्ववर्णानां नयापनयवित्तथा॥ 12-56-30(66993)
क्षिप्रकारी जितक्रोधः सुप्रसादो महामनाः।
अरोगप्रकृतिर्युक्तः क्रियावानविकत्थनः॥ 12-56-31(66994)
आरब्धान्येव कार्याणि न पर्यवसितान्यपि।
यस्य राज्ञः प्रदृश्यन्ते स राजा राजसत्तमः॥ 12-56-32(66995)
पुत्रा इव पितुर्गेहे विषये यस्य मानवाः।
निर्भया विचरिष्यन्ति स राजा राजसत्तमः॥ 12-56-33(66996)
अगूढविभवा यस्य पौरा राष्ट्रनिवासिनः।
नयापनयवेत्तारः स राजा राजसत्तमः॥ 12-56-34(66997)
स्वधर्मनिरता यस्य जना विषयवासिनः।
असङ्घातरता दान्ताः पाल्यमाना यथाविधि॥ 12-56-35(66998)
वश्या यत्ता विनीताश्च न च सङ्घर्षशीलिनः।
विषये दानरुचयो नरा यस्य स पार्थिवः॥ 12-56-36(66999)
न यस्य कूटं कपटं न माया न च मत्सरः।
विषये भूमिपालस्य तस्य धर्मः सनातनः॥ 12-56-37(67000)
यः सत्करोति ज्ञानानि श्रेयान्परहिते रतः।
सतां वर्त्मानुगस्त्यागी स राजा स्वर्गमर्हति॥ 12-56-38(67001)
यस्य चाराश्च मन्त्राश्च नित्यं चैव कृताकृताः।
न ज्ञायन्ते हि रिपुभिः स राजा राज्यमर्हति॥ 12-56-39(67002)
श्लोकद्वयं पुरा गीतं भार्गवेण महात्मना।
आख्याते राजचरिते नृपतिं प्रति भारत॥ 12-56-40(67003)
राजानं प्रथमं विन्देत्ततो भार्यां ततो धनम्।
राजन्यसति लोकेऽस्मिन्कुतो भार्या कुतो धनं॥ 12-56-41(67004)
तद्राज्ये राज्यकामानां नान्यो धर्मः सनातनः।
ऋते रक्षां तु विस्पष्टां रक्षा लोकस्य धारिणी॥ 12-56-42(67005)
प्राचेतसेन मनुना श्लोकौ चेमावुदाहृतौ।
राजधर्मेषु राजेन्द्र ताविहैकमनाः शृणु॥ 12-56-43(67006)
षडेतान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवे।
अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम्॥ 12-56-44(67007)
अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम्।
ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम्॥ ॥ 12-56-45(67008)
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि षट्पञ्चाशोऽध्यायः॥ 56॥
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes
12-56-3 अप्रवासिनं वेदाध्ययनार्थम्॥ 12-56-5 सप्त स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गबलानि अङ्गानि यस्य तस्य सप्ताङ्गस्य॥ 12-56-12 न हिं स्यात् करार्थं धान्यानि रुद्धा वृष्ट्यादिना न नाशयत्। देय---नम्॥ 12-56-14 वृजिनं संकटं अरक्षणात् मन्त्रस्यागोपनादन्यन्नास्ति॥ 12-56-15 धर्माणां संकरोव्यत्ययस्तस्मात्प्रजानां रक्षा धर्मसंकररक्षा॥ 12-56-16 न विश्वसेत्। चात् विश्वसेदप्याप्तेषु। तेष्वपि अत्यर्थं न विश्वसेत्॥ 12-56-23 शूरान्सहायान् कुर्यादिति तृतीयेनान्वयः। असंहार्यान्परैरप्रतार्यान्। शिष्टाभिसंबन्धान् शिष्टपरिवारान्। अनवमानिनः अवमानं परस्याकुर्वतः॥ 12-56-24 अचलान् स्थिरान् अचलानिवपर्वतानिव॥ 12-56-25 छत्रमात्रेण सहिता या आज्ञा इदमित्थं कुरुइदं नेति तयाधिकः। अन्यत्सर्वं शूरैः समानं भुञ्जीत॥ 12-56-32 सुपर्यवसितानि च इति झ. पाठः॥ 12-56-35 असंघातरताः संघाते शरीरे प्रीतिमन्तो न भवन्ति किंतु तत्साध्ये धर्मे एवेत्यर्थः॥ 12-56-36 संघर्षः पराभिभवस्तच्छीलिनो न॥ 12-56-37 कूटं दम्भः। कपटमनृतम्। मत्सरः परोत्कर्षासहिष्णुत्वम्॥ 12-56-38 ज्ञेये परहिते इति झ. पाठः। ज्ञेयः पौरहिते इति थ. द. पाठः। राज्यमर्हतीति झ. पाठः। ज्ञानानि ज्ञानयुक्तान्पण्डितान्॥ 12-56-39 कृता अप्यकृता इवेति कृताकृताः॥ 12-56-41 प्रथमं श्रेष्ठं असत्यशुभे॥


|
 100000 shlokas.jpg)
|
|
"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India. |
| |
| |
|
|
| |
|
|
| |
|
|